Ηδη στα νι?τα του στο Αλγ?ρι ο Καμ? ε?χε ασχοληθε? επισταμ?να με του? Αδελφο?? Καραμαζ?φ του Ντοστογ?φσκι. Οι Δαιμονισμ?νοι – ?ργο του 1871, γραμμ?νο πυρετωδ?? στη Δρ?σδη και την Αγ?α Πετρο?πολη απ? ?ναν Ντοστογ?φσκι ?ρρωστο, πενθο?ντα για τον θ?νατο του εν?? παιδιο? του και καταχρεωμ?νο – ?ταν ωστ?σο η μεγ?λη εμμον? του Καμ?. Δο?λευε για χρ?νια τη θεατρικ? διασκευ? των Δαιμονισμ?νων που τον ε?χαν τροφοδοτ?σει με υλικ? για τα φιλοσοφικ? του δοκ?μια Ο μ?θο? του Σισ?φου και Ο Επαναστατημ?νο? Ανθρωπο?. Γενικ?τερα μιλ?ντα? μ?λιστα, οι Δαιμονισμ?νοι καθ?ρισαν εν πολλο?? το στυλ γραφ?? και την ευρ?τερη προβληματικ? του Καμ? (αν ξαναδιαβ?σει κανε?? την εισαγωγ? στην Πανο?κλα του θα καταλ?βει τι εννο?).

Λογοτεχνικ? προφητε?α

Π?ραν των ?λλων αρετ?ν του, σε αυτ? το ?ργο (σε ποικ?λε? μεταφρ?σει? στα ελληνικ?, η τελευτα?α απ? την Ελ?νη Μπακοπο?λου στην Ινδικτο) ο ρ?σο? προπ?τωρ ε?χε προφητ?ψει τρ?πον τιν? μεγ?λο μ?ρο? τη? προβληματικ?? του 20ο? αι?να, ?πω? τουλ?χιστον αυτ? θα αποκρυσταλλων?ταν στο τ?λο? του Β" Παγκοσμ?ου Πολ?μου: την πτ?ση του θεο?, το γενικευμ?νο α?τημα τη? ελευθερ?α? και το συναφ?? προ? αυτ? τη? διαρκο?? εξ?γερση?, τον αναρχικ? μηδενισμ?, τη νομοτελειακ? παραγωγ? αυταρχισμο? εν ον?ματι τη? ισ?τητα?. Με την ?στερη γν?ση τη? δεκαετ?α? του 1950, ο Ντοστογ?φσκι φ?νταζε στα μ?τια του Καμ? σαν ?να? προφ?τη? και η θεατρικ? μετασκευ? του ?ργου το αποδεικν?ει με εντυπωσιακ? καθαρ?τητα. Α? διαβ?σουμε λ.χ. την εισαγωγ? του ?ργου, ?που ο επ? σκην?? ειρωνικ?? και απαθ?? ?Αφηγητ??? λ?ει μεταξ? ?λλων: ?…Τα αλλ?κοτα γεγον?τα που θα παρακολουθ?σετε συν?βησαν στην επαρχιακ? π?λη μα? υπ? την επ?δραση του σεβαστο? φ?λου μου, του καθηγητ? Στεπ?ν Τροφ?μοβιτ? Βερχοβ?νσκι. Ο καθηγητ?? ?παιξε αν?καθεν αν?μεσ? μα? ρ?λο πραγματικο? πολ?τη. Ηταν φιλελε?θερο? και ιδεαλιστ??. Αγαπο?σε τη Δ?ση, την πρ?οδο, τη δικαιοσ?νη και γενικ? κ?θε τι υψηλ?. Ομω? π?νω απ" αυτ? τα ?ψη κατ?ληξε να φαντ?ζεται ?τι ο τσ?ρο? και οι υπουργο? του τον επιβουλε?ονταν προσωπικ? και εγκαταστ?θηκε στην π?λη μα? για να εξασκ?σει με πολλ? αξιοπρ?πεια το επ?γγελμα του εξορ?στου και κατατρεγμ?νου στοχαστ?… Μ?νο που τρει? ? τ?σσερι? φορ?? τον χρ?νο ε?χε ξεσπ?σματα κοινωνικο? ?λγου? που τον καθ?λωναν στο κρεβ?τι με μια θερμοφ?ρα στην κοιλι??.

Εξ?σου ειρωνικ?, σχεδ?ν ξεκαρδιστικ? και πολ? πιο εκτεταμ?νη ε?ναι η ε?σοδο? στο ντοστογεφσκικ? πρωτ?τυπο. Ο Στεπ?ν ?χει παραμελ?σει τον μοναχογι? του Πιοτρ (? Π?τρο) και τι? δ?ο νεαρ?? συζ?γου? του (νεκρ?? τ?ρα πια) καθ?? ?…δεν γ?νεται να αγαπ? κανε?? ταυτ?χρονα τη γυνα?κα του και τη δικαιοσ?νη?. Και ο νεαρ?? μαθητ?? του, γιο? τη? ευγενο?? κυρ?α? Βαρβ?ρα? Σταβρ?γκινα που τον φιλοξενε?, απ? την πολλ? ?ηθικ? εκπα?δευση? το σκ?ει και περιπ?πτει στην ασωτ?α. Πρ?κειται για τον Σταβρ?γκιν, τον κεντρικ? ?σω? ?ρωα των Δαιμονισμ?νων, γ?ρω απ? τον οπο?ο στροβιλ?ζονται δεκ?δε? πρ?σωπα σε ?ναν συγκεχυμ?νο χορ? – δυσκολ?α που επιτε?νεται απ? τα σ?νθετα ρωσικ? ον?ματα και τα υποκοριστικ? του?.

Ωστ?σο ο Καμ? ξεμπλ?κει ιδιοφυ?? το κουβ?ρι και με το ε?ρημα του επ? σκην?? Αφηγητ? (και συμπυκνωτ? κομματι?ν τη? δρ?ση?) διαφωτ?ζει την υπ?θεση και δομε? του? χαρακτ?ρε?, χωρ?? να ξεφε?γει παρ? ελ?χιστα απ? το πρωτ?τυπο. Γ?ρω απ? αυτ?ν τον Σταβρ?γκιν εξελ?σσεται ?να πολυπλ?καμο ερωτικ? δρ?μα που περιλαμβ?νει την ψυχοκ?ρη τη? μητ?ρα? του Ντ?σα, την κ?ρη μια? φ?λη? τη?, τη Λ?ζα (?μια ευγεν? αμαζ?να?), την αν?πηρη Μαρ?α που την ?χει παντρευτε? κρυφ? για να εξιλεωθε? για την αποπλ?νηση μια? 12χρονη? (η οπο?α στη συν?χεια αυτοκτ?νησε), και τι? συζ?γου? μερικ?ν απ? του? εμπλεκομ?νου?. Μ?σω των αφηγηματικ?ν εκρ?ξεων του Ντοστογ?φσκι εισ?γονται στη δρ?ση οι καθαυτο? ?δαιμονισμ?νοι?, οι ?Possedes? τη? γαλλικ?? μετ?φραση? (δηλαδ? οι κατειλημμ?νοι απ? τα δαιμ?νια τη? κατ? Λουκ?ν ευαγγελικ?? παραβολ??). Πρ?κειται για μια ομ?δα εξεγερμ?νων με ποικ?λε? ιδεολογικ?? και ταξικ?? καταβολ?? που επαγγ?λλονται τη μεγ?λη αλλαγ? και την επαν?σταση. Φ?λοι και συγγενε?? προστ?θενται στο ?ργο, μπαινοβγα?νοντα? στο σαλ?νι τη? οικοδ?σποινα? εξυφα?νοντα? συνωμοσ?ε?, μπλ?κοντα? τα προσωπικ? του? προβλ?ματα με το επαναστατικ? πρ?ταγμα, υποτ?σσοντα? εν τ?λει τον ανθρωπισμ? στον κυνικ? ακτιβισμ? και του? κοινωνικο?? δεσμο?? στι? αναγκαι?τητε? τη? Ιστορ?α?. Επικεφαλ?? συνωμ?τη?, ο παραμελημ?νο? και ξεστρατημ?νο? Πιοτρ, ο οπο?ο?, ειρωνικ? τω λ?γω, δεν αρνε?ται τα αγαθ? τη? καταγγελλ?μενη?, προ? κατεδ?φιση κοινων?α?, αρκε? να του τα παρ?χουν οι ?λλοι.

Η αν?α, κινητ?ρια δ?ναμη

Κατ? β?θο? ?λοι αυτο? οι δεκ?δε? ?ρωε? βαριο?νται. Προσπαθο?ν να γεμ?σουν τι? ζω?? του? με κ?τι αν?τερο: ?λλο? τον ιδεατ? ?ρωτα και ?λλο? τη ν?α κοινων?α, την οπο?α, με εντελ?? ασαφε?? ιδ?ε?, επιχειρο?ν να προδιαγρ?ψουν. Η ?ννοια τη? πλ?ξη? ?ρχεται και επαν?ρχεται σε ποικ?λα σημε?α τη? αφ?γηση?, πα?ζοντα? τον ρ?λο τη? κινητ?ρια? δ?ναμη? τη? ιστορ?α?. Ο Πιοτρ υποβ?λλει την ιδ?α πω? πρ?πει να κατεδαφ?σουν και κ?ψουν τα π?ντα πριν ακ?μη φαντασθο?ν τα υλικ? απ? τα οπο?α θα συντ?θεται η ν?α κοινων?α. Ενα? απ? του? εξεγερμ?νου? εκπονε? ?να λεπτομερ?? σχ?διο γι" αυτ? που θα "ρθει – βγαλμ?νο θα "λεγε? απ? την εμπειρ?α του υλοποιημ?νου επ? του εδ?φου? σοσιαλισμο? που θα "ρθει μισ? αι?να ?πειτα απ? τη σ?λληψη τη? ντοστογεφσκικ?? προφητε?α?.

Οι διαλεγ?μενοι επαναστ?τε? με σειρ? λογικ?ν επαγωγ?ν καταλ?γουν στο συμπ?ρασμα ?τι ?η κοινωνικ? ισ?τητα θα καταλ?ξει νομοτελειακ? στον δεσποτισμ??. Ωστ?σο, αφο? επ?λθει η κατ?ργηση του παλαιο? και η αν?δειξη του ν?ου ?θα εγκατασταθε? ?να? εντελ?? ν?ο? τσ?ρο??. ? ?τι η ουτοπικ? κοινων?α που θα υλοποιηθε? θα ?χει ασφαλ?? του? υποτακτικο?? τη?, ?τα πρ?βατα? που δεν αξ?ζουν για τ?ποτα καλ?τερο αν και συνιστο?ν τα ενν?α δ?κατα του πληθυσμο?, ανθρ?που? που θα ζουν σε ?να ε?δο? παραδε?σου ?γνοια? με τη μ?νη διαφορ? ?τι θα πρ?πει να δουλε?ουν σκληρ? για να διατηρ?σουν αυτ?ν τον επ? τη? γη? παρ?δεισο. Α? θυμ?σουμε εν παρενθ?σει ?τι στι? σοβιετικ?? και δορυφορικ?? του? δημοκρατ?ε?, ?ναν αι?να μετ? τον Ντοστογ?φσκι, τα ποσοστ? μελ?ν και μη μελ?ν του Κ?μματο? ?ταν ακριβ?? αντ?στοιχα, ? ?τι, ?πω? ακριβ?? στην κοινωνικ? μηχανικ? που ειρωνικ? σκιαγραφε? ο Ντοστογ?φσκι, ?θα δημιουργηθε? ?να? ν?ο? ?νθρωπο??, και ?τι ?σοι δεν ?χουν δουλει? ?θα γ?νουν καταδ?τε??. Δεν ε?ναι υπερβολ? να πω ?τι διαβ?ζοντα? τη θεατρικ? διασκευ? και ανατρ?χοντα? διαρκ?? στο πρωτ?τυπο (στη μετ?φραση του Αρη Αλεξ?νδρου, εκδ. Γκοβ?στη) ξ?σπαγα κ?θε τ?σο σε λυτρωτικ? γ?λια.

Η ελευθερ?α του ατ?μου

?Ζω? χωρ?? ν?ημα και Θε??

Στην ομ?δα των εν δυν?μει τρομοκρατ?ν συμμετ?χει με ειρωνικ? απ?σταση ο Σταβρ?γκιν – ?σω? επειδ? δεν ?χει και τ?ποτα καλ?τερο να κ?νει, ?σω? π?λι επειδ? ο Πιοτρ πολιορκε? τον ?διο (και το πουγκ? του) με δουλικ?τητα, αναδεικν?οντ?? τον ω? τον εν δυν?μει ν?ο τσ?ρο. Λ?γο η αδιαφορ?α και ο σνομπισμ?? του Σταβρ?γκιν, λ?γο το παλι? του ?γκλημα με τη μικρ? αυτ?χειρα απ? το οπο?ο αγων?ζεται να λυτρωθε? ακ?μη και μ?σω εξομολ?γηση? στον Αγιο Τ?χωνα, λ?γο το μπ?ρδεμα οικογενειακ?ν και πολιτικ?ν θεμ?των, θα τον εισαγ?γουν στι? επαναστατικ?? διαδικασ?ε? ?στω και απ? σπ?ντα. Αθελ? του μ?λιστα θα ωθ?σει του? δαιμονισμ?νου? να συσφ?γξουν την οργ?νωσ? του? συμμετ?χοντα? σε ?να κοιν? ?γκλημα – τη δολοφον?α εν?? μεταμελημ?νου μ?λου? του?. Ετσι θα κινηθε? η κορ?φωση του δρ?ματο? με τον εμπρησμ? τμ?ματο? τη? π?λη?, τη δολοφον?α τη? αν?πηρη? συζ?γου του Σταβρ?γκιν και του αδελφο? τη? και με μια αιματηρ? αλυσ?δα γεγον?των. Προεξ?ρχουσα θ?ση θα αποκτ?σει η φιλοσοφικ? διερ?τηση επ? του ζητ?ματο? τη? αυτοκτον?α? (κεντρικ? στον στοχασμ? του Καμ? και εναρκτ?ρια φρ?ση στον ?Μ?θο του Σισ?φου?). Εδ? η σχετικ? προβληματικ? και οι πρακτικ?? συνεπαγωγ?? τη? υλοποιο?νται απ? τον Κυρ?λοφ, ?ναν ακ?μη ενδιαφ?ροντα χαρακτ?ρα, θεωρητικ? τη? αυτοχειρ?α? ?σε μια ζω? χωρ?? ν?ημα και χωρ?? Θε??, που θα π?ρει π?νω του τα εγκλ?ματα τη? ομ?δα? πριν σφ?ξει τη θηλι? στον λαιμ? του.
Προφητικ?, κα?ριο, πυκν? και ζωνταν?, το ?ργο ε?ναι δομημ?νο σε σ?ντομε? σκην?? που δεν παραλε?πουν σχεδ?ν τ?ποτα απ? το πατρικ? μυθιστ?ρημα. Ο Καμ? (?σω? ο μ?νο? ικαν?? να επιδοθε? σε ?να παρ?μοιο τιτ?νιο ?ργο) δεν μπορε? φυσικ? για λ?γου? οικονομ?α? να μεταφ?ρει τι? ατμοσφαιρικ?? περιγραφ?? του ογκ?δου? πρωτοτ?που και επικεντρ?νεται αναγκαστικ? στην πολιτικ? προβληματικ?, κ?ποτε ει? β?ρο? των πολλαπλ?ν ψυχολογικ?ν αντιφ?σεων και των συναισθηματικ?ν εκρ?ξεων των ηρ?ων. Επικεντρ?νεται επ?ση? στην ειρωνικ? κατεδ?φιση τη? μοδ?τη? στην εποχ? του υπαρξιστικ?? (σαρτρικ?? προ?λευση?) αποθ?ωση? του αυτοπροσδιορισμο? και τη? ελευθερ?α? του ατ?μου, αντλ?ντα? απ? το πρωτ?τυπο το απαρα?τητο υλικ? για του? περιορισμο?? τη? ανθρ?πινη? κατ?σταση? (?, αν θ?λετε, τη? μο?ρα?). Ωστ?σο αξιοποιο?νται εδ? πλ?ρω? τα πλεονεκτ?ματα του καλο? θε?τρου που μπορε? να προσφ?ρει ?τοιμα επ? σκην?? (και κειμ?νου) ?λα ?σα οφε?λει να γνωρ?ζει ο θεατ??. Απ? το αν?βασμα του 4ωρου, παρακαλ?, ?ργου – στην πρεμι?ρα του οπο?ου ε?χε παρευρεθε? μεταξ? ?λλων ο μ?γα? θαυμαστ?? του Ρ?σου Αντρ? Μαλρ?, τ?τε υπουργ?? Πολιτισμο? – παραλε?πονται ορισμ?νε? σκην?? που παρατ?θενται στην ?κδοση εν ε?δει παραρτ?ματο? και ?λλε? που μπα?νουν σε παρ?νθεση. Αυτ? δεν παρενοχλε? δι?λου την αν?γνωση, ?σω? μ?λιστα το αντ?θετο. Κατατοπιστικ?? πρ?λογο?, επ?λογο? και σημει?σει? συμπληρ?νουν την ?κδοση.
Αλμπ?ρ Καμ?

Οι δαιμονισμ?νοι
Μτφ. Ν?κη Καρακ?τσου Ντουζ?, Μαρ?α Κασαμπαλ?γλου Ρομπλ?ν, σελ. 316,
εκδ. Πατ?κη 2018